• ostatnia aktualizacja: 23-05-2019

Jedną z rzeczy, która mnie najbardziej zaskoczyła w trakcie dotychczasowych badań nad jeńcami wojennymi w latach II wojny światowej we wschodnich obszarach Rzeszy Niemieckiej (vide Badania), jest mnogość i jednocześnie różnorodność prasy, jaka była wydawana za drutami stalagów i oflagów w I, VIII, XX i XXI Okręgu Wojskowym. Zagadnienie to do tej pory nader rzadko było osobnym przedmiotem badań historyków. W przypadku polskich badaczy, ich uwaga skupiała się najczęściej na periodykach wydawanych w tych z obozów, w których Polacy stanowili liczną i zwartą grupę, przede wszystkim na terenie VII Okręgu Wojskowego (Bawaria) i II Okręgu Wojskowego (Pomorze Zachodnie oraz Przednie z Meklemburgią).

Tymczasem prasa jeniecka to fascynujący temat, i to z kilku powodów. Po pierwsze, zachowane egzemplarze pism stanowią kopalnię wiedzy o funkcjonowaniu obozów, ich strukturze społecznej i warunkach, jakie tam panowały. Oczywiście, teksty w nich publikowane były poddawane cenzurze i nie wszystkie (ważne z dzisiejszego punktu widzenia) były na łamach gazetek jenieckich poruszane. Niemniej jednak dla przedstawienia życia kulturalnego, sportowego czy działalności oświatowej w obozach jest to niezastąpione źródło informacji.

Po drugie, sam fakt wydawania gazety był dowodem na "dojrzały" charakter społeczności danego obozu - z ustaloną hierarchią, kontaktami zagranicznymi (przesyłki), o odpowiednio bogatym, wewnętrznym życiu. Było to nie lada wyzwanie organizacyjne. Z jednej strony należało pozyskać zgodę niemieckiej administracji (w tym cenzury), odpowiedni sprzęt dla redakcji (przede wszystkim z paczek MKCK i YMCA), nawiązać współpracę z drukarniami spoza obozów (nakład był drukowany zazwyczaj na papierze przesyłanym w paczkach, ale sam proces druku miał miejsce poza obozami, w prywatnych lub państwowych drukarniach niemieckich), stworzyć odpowiedzialny zespół osób oraz zgromadzić środki pieniężne na utrzymanie gazety (niektóre z gazet były kolportowane bezpłatnie, inne za dobrowolną opłatą, jeszcze inne za z góry ustaloną cenę - finansowanie tych przedsięwzięć przybierało różnoraką formę). Dopiero spełnienie tych wszystkich warunków umożliwiało stworzenie periodyku, który miał szansę był przez dłużysz czas kontynuowany. Periodyki z czasem ewoluowały - tak pod kątem formy, jakości druku, oprawy graficznej, jak i treści. To także obrazuje proces "profesjonalizacji" (lub też jego braku) w danych obozach.

Po trzecie  - prasa obozowa to kapitalne źródło ikonografii, tym cenniejszej, że niejednokrotnie prezentowano na łamach tych periodyków (czy to w postaci zdjęć, czy to rysunków) miejsca, wydarzenia czy osoby, do których brak jest gdzie indziej obrazów. 

Kto tworzył pisma jenieckie? Najczęściej redaktorami zostawały osoby, które "w cywilu" parały się (mniej lub bardziej profesjonalnie) dziennikarstwem. Często w pracę nad treścią gazet włączali się obozowi bibliotekarze i duchowni. Gazety jenieckie przybierały najczęściej formę miesięczników, choć czym bliżej było końca wojny, tym periodyki ukazywały się coraz bardziej nieregularnie (raz na 2-3 miesiące). Pod względem treści można wyróżnić kilka "żelaznych" punktów, które gościły na łamach większości tytułów. W prasie jenieckiej zazwyczaj znajdowały się ogłoszenia i apele starszyzny obozowej, dział sportowy i kulturowy, rubryka satyryczna, informacje o wydarzeniach w ojczyźnie (na podstawie informacji uzyskiwanych z prywatnej poczty poszczególnych jeńców). 

Problemem w badaniu zagadnienia prasy jenieckiej jest nie tylko (zasygnalizowany wyżej) brak zainteresowania tym tematem większości historyków. Przede wszystkim (co pośrednio tłumaczy powyższy stan badań...) baza źródłowa jest niezwykle rozproszona. Mi udało się większość z gazet odnaleźć w zbiorach Niemieckiej Biblioteki Narodowej w Lipsku, w zbiorach Imperial War Museum w Londynie oraz... Biblioteki Narodowej w Walii. Wyjątkiem jest przykład gazeta Oflagu 64 Schubin ("The Oflag 64 Item"), który został cały udostępniony on-line (zobacz tutaj).

Mam nadzieję, że w niedalekiej przyszłości uda mi się pozyskać brakujące tytuły i numery, by móc rzetelnie opracować zagadnienie prasy jenieckiej. Tymczasem poniżej prezentuję tabelkę z zestawieniem zidentyfikowanych przeze mnie tytułów wydawanych przez jeńców w obozach I, VIII, XX i XXI Okręgów Wojskowych w latach II wojny światowej. W tabelce celowo nie uwzględniono gazetek wydawanych w obozach żagańskich, ponieważ - póki co - dysponuję zbyt małą ilością danych, by móc je zaprezentować w takiej formie, jak pozostałe, znane mi periodyki. Na osłodę prezentuję także poniżej winiety wybranych czasopism jenieckich.

* * *
Wpis pierwotnie dodany na stronę 18.04.2016, uzupełniony 19.04.2016, następnie uległ - z powodu drobnej awarii technicznej - wykasowaniu.

Został ponownie napisany 30.04.2016, choć nie w identycznej formie, jak uprzednio.

* * *

Jeśli dysponują Państwo informacjami, które mogłyby pomóc mi w opracowaniu tematu prasy jenieckiej - proszę o kontakt.

Propozycja cytowania: J. Daniluk, Prasa jeniecka - www.jandaniluk.pl (data dostępu: dd.mm.rrrr).

tytuł

obóz

język

adresaci - jeńcy

okres wydawania

(potwierdzony)

liczba wydań
(potwierdzona)

Le Lumignon

Stalag VIII A Görlitz

francuski

francuscy i belgijscy

XII 1940 (?) – VI 1943 (>)

31

Presence

Stalag XX B Marienburg

francuski

francuscy i belgijscy

XI 1941 (?) – XII 1943 (>)

26

Willenberg Echo

Stalag XX B Marienburg

angielski

brytyjscy

XII 1941 – I 1945

37

Le Relais

Stalag VIII B/Z Teschen

francuski

francuscy i belgijscy

I 1942 (?) – X/XI 1942 (>)

10

Ceux de Hohenstein

Stalag I B Hohenstein

francuski

francuscy i belgijscy

II 1942 (?) – V 1943 (>)

26

Stalag Hot Pot

Stalag XXI D Posen

angielski

brytyjscy

V 1942 – IV 1944 (>)

24

Prisoner’s Pie

Stalag XX A Thorn

angielski

brytyjscy

X 1942 – XII 1944 (>.)

     16 (*)

The Clarion

Stalag VIII B Lamsdorf

angielski

brytyjscy

I 1943 – XII 1944

18

Le Diffuseur

Stalag I A Stablack

francuski

belgijscy

II 1943 (?) – XII 1944 (>.)

21

Présent

Stalag I A Stablack

francuski

francuscy

IX 1943 – X/XI 1944 (>.)

22

The Oflag 64 Item

Oflag 64 Schubin

angielski

amerykańscy

XII 1943 – I 1945

13

Monthly News Letter

Stalag VIII D Teschen

angielski

brytyjscy

I 1944 – VI 1944 (>)

6

Il Piffero

Stalag VIII D Teschen

włoski

włoscy

 IV 1944 – VI 1944 (>)

2

20 Bees Buzz

Stalag XX B Marienburg

angielski

brytyjscy

I 1945

2

(>) – czasopismo wydawane co najmniej do danego momentu (prawdopodobnie także później)
(>.) – jeśli czasopismo wydawane dalej, to nie więcej, niż jeszcze 1-2 razy
(?) – prawdopodobny (zbliżony) moment rozpoczęcia wydawania periodyku
(*) – liczba z całą pewnością zaniżona; brak danych, ile dokładnie numerów pisma wydano w I połowie 1944 r.


01

02

03

05

07

08

05